Czy pies może mieć autyzm?

Opublikowano Aktualizacja 5 min czytania
Owczarek niemiecki skaczący przez śnieg z ośnieżonym kijem w pysku

Nie. Autyzm jest rozpoznaniem opisanym u ludzi i u psów się go nie stawia: nie ma dla niego kryteriów diagnostycznych ani testu. Psy mogą natomiast wykazywać powtarzalne zachowania, a czasem unikanie kontaktu. Ich przyczyny weterynarz musi ustalić osobno, bo mogą to być ból, choroba, lęk albo zaburzenie kompulsywne, a nie autyzm.

Co badacze faktycznie opisali

Najczęściej przywoływane jest badanie zespołu z Tufts University opublikowane w 2014 roku w czasopiśmie „Translational Psychiatry”. Autorzy porównali stężenie dwóch hormonów związanych ze stresem, neurotensyny i kortykoliberyny (CRH), w surowicy 38 dzieci w wieku 4-10 lat ze spektrum autyzmu, 13 dzieci z grupy kontrolnej oraz bulterierów. Poziomy obu substancji były istotnie wyższe u dzieci z autyzmem niż w grupie kontrolnej. Wyższe były też u 14 bulterierów kompulsywnie gonących ogon (autorzy nazwali je psami o fenotypie podobnym do autyzmu) w porównaniu z 18 bulterierami bez tego zachowania.

Sami autorzy piszą ostrożnie, że takie psy mogą stanowić przynajmniej „endofenotyp autyzmu”, czyli cechę biologicznie powiązaną z zaburzeniem, i że wynik uzasadnia dalsze badania. To hipoteza badawcza, a nie rozpoznanie. Nie piszą, że bulteriery mają autyzm. We wstępie zaznaczają też, że powtarzalne zachowania zwierząt, np. u ptaków trzymanych w klatkach, trafniej opisuje się jako stereotypie lub odpowiednik zachowań obsesyjno-kompulsywnych niż jako autyzm. Próba była mała: 14 i 18 psów jednej rasy.

Drugi nurt to badania laboratoryjne. Zespół opisujący swoje wyniki w „Science Advances” w 2025 roku badał psy z mutacją genu Shank3, który wiąże się z autyzmem u ludzi, jako zwierzęcy model badawczy. Według autorów takie psy unikały patrzenia na twarze, a w zapisie aktywności mózgu miały słabsze i opóźnione reakcje na twarze w porównaniu z psami bez mutacji. To eksperyment na psach z zaplanowaną zmianą genetyczną, a nie opis tego, co dzieje się u psów domowych.

Czego u psów się nie rozpoznaje

Żadne z tych badań nie ustanowiło „autyzmu psów” jako choroby. Merck Veterinary Manual, podręcznik weterynaryjny, opisuje powtarzalne zachowania psów w innych kategoriach: zachowania zastępcze w stresie (do których zalicza gonienie ogona, kręcenie się, krążenie), stereotypie i kompulsywne zaburzenie psów. O zaburzeniu kompulsywnym mówi się według Merck wtedy, gdy zachowanie zakłóca normalne funkcjonowanie albo uniezależnia się od bodźca, który je wywołał. Podręcznik zaznacza, że rozpoznanie jest rozpoznaniem z wykluczenia: najpierw trzeba wyłączyć choroby ciała.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Według Merck u bulterierów i owczarków niemieckich częściej występuje kręcenie się i gonienie ogona, a u labradorów nadmierne wylizywanie przednich łap, co sugeruje komponent genetyczny. Zachowania powtarzalne mają więc nazwy i drogi postępowania, a „autyzm” do żadnej z nich nie należy.

Zachowania, które zwykle budzą niepokój opiekunów

  • gonienie ogona, kręcenie się w kółko, wpatrywanie się w jeden punkt, łapanie powietrza, pogoń za światłem lub cieniem,
  • obsesyjne wylizywanie jednego miejsca na ciele,
  • unikanie ludzi lub psów, wycofanie, silny stres przy zmianie rutyny,
  • nietypowa reakcja na dźwięki, dotyk lub nowe miejsca.

Pojedynczy punkt z tej listy niczego nie przesądza. Wiele psów jest po prostu nieśmiałych albo wrażliwych na hałas. Znaczenie ma natężenie: zachowanie, które zajmuje psu dużo czasu, trudno je przerwać albo przeszkadza w codziennym życiu, wymaga konsultacji.

Co jeszcze może dawać podobne objawy

Według Merck Veterinary Manual przy powtarzalnych zachowaniach mogą współistnieć choroby neurologiczne, skórne i przewodu pokarmowego, dlatego przed rozpoznaniem zaburzenia kompulsywnego wykonuje się pełne badanie. Podręcznik podaje przykłady zależności od rodzaju zachowania:

  • gonienie ogona może wskazywać na ból okolicy krzyżowej lub ogona, ortopedyczny albo neurologiczny,
  • kręcenie się, wpatrywanie w przestrzeń, skakanie na „coś” lub pogoń za światłem i cieniem mogą wskazywać na zaburzenie neurologiczne, np. napady ogniskowe,
  • wylizywanie, ssanie i samookaleczanie wymagają sprawdzenia alergii skórnych, pasożytów, zakażeń i bólu z dowolnej przyczyny,
  • zachowania dotyczące jedzenia i połykania wymagają wykluczenia chorób przewodu pokarmowego i metabolicznych.

Osobna grupa to starsze psy. Merck opisuje zespół dysfunkcji poznawczych (CDS), w którym pojawiają się dezorientacja, zmiany w kontaktach z opiekunem, zaburzenia rytmu dobowego, zanieczyszczanie domu, lęk oraz zmiany aktywności, także powtarzalne. W jednym z cytowanych tam badań objawy zgodne z CDS miało 28% psów w wieku 11-12 lat i 68% psów w wieku 15-16 lat. Zmiana zachowania u starego psa nie jest więc „autyzmem”, tylko sygnałem do badania.

Podręcznik zwraca także uwagę na ból: w cytowanym badaniu przypadków behawiorystów weterynaryjnych od 28% do 82% pacjentów wykazywało oznaki bólu. Wśród czynników rozwoju problemów behawioralnych wymienia też czynniki genetyczne, niedostateczną socjalizację i traumatyczne zdarzenia.

Jak wygląda postępowanie

Według Merck Veterinary Manual diagnostyka zaczyna się od wywiadu i obserwacji, a następnie obejmuje badanie krwi i moczu. W zależności od podejrzenia lekarz może zlecić badania obrazowe, w tym rezonans magnetyczny, jeśli trzeba wykluczyć choroby neurologiczne.

Gdy choroby ciała zostaną wykluczone, podręcznik jako pierwszy krok leczenia wymienia wiek i rasę odpowiednie ćwiczenia oraz stymulację umysłową, ograniczenie bodźców wyzwalających zachowanie (np. zasłonięcie okien przy pogoni za światłem), naukę zachowania alternatywnego i łagodne przekierowywanie psa na inne zajęcie. Karanie nie jest zalecane: techniki wywołujące ból lub strach mogą według Merck utrwalać lęk i prowadzić do agresji. Leki, jeśli w ogóle, to decyzja lekarza weterynarii, który dobiera preparat i dawkę.

Ten poradnik ma charakter informacyjny, a diagnozę i leczenie zawsze ustala lekarz weterynarii.

Źródła